айтыс

  • 121сілбі — I … Танауын тесу – басбілгі ету үшін түйеге мұрындық, өгізге с і л б і өткізуге байланысты тұмсығының шеміршегін (желбезегін) тесу (Қаз. этнография., 2, 288). II … Құдайбергеннің айтуынша ол 1918 жылы жерге қырбық қар түсіп, с і л б і қата… …

    Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • 122талқан — Талқаны таусылды. Қаза тапты, өлді, қайтыс болды. «Пәленбаймен тұрмыс құрады, пәленбайыншы жылдың пәленбай жұлдызында т а л қ а н ы т а у с ы л а д ы» деген жазуды да оқымадым (Қарақат тер., 127). Талқаны таусылмаған. Әлі де көретін жарық сәулесі …

    Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • 123тәрекей — зат. Қайтыс болған адамның ырым сырымына жұмсалатын шығын. Әжем қайтқанда т ә р е к е й і н е Жағыпардан азырақ ақша алып жұмсап едім. Екі күннің бірінде сұрайды (Б.Майлин, Таңд., 105) …

    Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • 124тәреку — I зат. жерг. Қайтыс болған адамның ырым сырымынан алған (тиген) үлес. Мүмкін, мен т ә р ек у алғанмен молдалық қылмайтын шығармын (С.Әлжіков, Күле көрме, 69). Әркім өз пешенесіне жазылған т ә р е к у д і базарлағанға не жетсін (К.Ахметбеков,… …

    Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • 125телім — I зат. Біреуге бөлініп берілген жер. Өз т е л і м і н бітіре алмай жатқан Итемір ғана. Ол әлдеқашан жайғап тастар еді. Айша әжейдің телімі тағы бар (Жұлдыз, 1970, №4, 99). Зейнеткерлер қала ішімен саяжай т е л і м д е р і н е жүретін автобустарда …

    Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • 126төмпешік — Төмпешікке айналды. Өлді, қайтыс болды. Адам тірі жүргенде қанша тарпаң болса да, т ө м п е ш і к к е а й н а л ғ а н д а, батыл ма, батыр ма, ашушаң ба, ынжық па – бәрі бірдей (Т.Қосуақ, Мәрмәр., 167) …

    Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • 127түйе — зат. Қарта ойынындағы жүрек пішіндес қызыл қарта; аша. Анда санда жалғыз жарымнан көрінгенімен, ең құрығанда бір рет үш қызыл өркешті «т ү й е» құйрығынан ұстатпай ақ кетті (О.Сәрсенбай, Шығ., 5, 171). Әкесінің баласы енді «кірпіштің» ондығын… …

    Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • 128түн — қату. этногр. Ұлттық ойындардың бір түрі. Әзіл қалжың, айтыс, қазақтың көне заманындағы сауықтары «т ү н қ а т у», «түйе жығу» секілді сан алуан ойындарын ойнап, таң сарғая ата дегенде бастары жастыққа тиді (І.Есенберлин, Алмас., 254) …

    Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • 129тікжарма — зат. Қайтыс болған адамды жерлеудің бір тәсілі. Мұсылман көрінің үш түрлі қазылу жолы бар. Олар: ақым, лақат, т і к ж а р м а. Біздің қазіргі қазып жатқанымыз осы т і к ж а р м а (Ана тілі, 27.11.2008). Т і к ж а р м а көбіне құмды, тасты… …

    Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • 130үйтас — зат. көне. Қайтыс болған адамның басына тастан қалап тұрғызылған ескерткіш. Тас мүсіндермен байланысты естелік құрылыстың бір тобы дың, ү й т а с деп аталады. Қай жерде тас мүсін көп болса, ол жерде дың, діңгек, ү й т а с та жиі кездеседі… …

    Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • 131шек — I Шек беру. д і н и. Құрбан айттың бірінші күні қайтыс болған туысына (туыстарына) арнап, құран оқытып, мал сойып, берілетін нәзір ас. Әдетте ш е к б е р у г е ниет қылған қаралы отбасы мүшелері алдымен бейіт басына барып, марқұмға бағыштап құран …

    Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • 132шоңғал — зат. жерг. Биік жер, төбе. Түн кемеліне жете ұзарып, күн қоса бастаған кезде оның қанша қосқанын қазақ ш о ң ғ а л д а р д ы көлеңке бойымен өлшеген: «Қаңтарда – қарға адым, ақпанда – ат адым» дейді (Қазақст. ауыл шаруаш., 1968, №3, 62). –… …

    Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • 133ыраңда — … «Аты ы р а ң д а п, адамы тыраңдап» дейтін көктемнің рахаты сонда ғана басталады (С.Мұқанов, Өмір мектебі, 1, 34). Адамзат көктемде ы р а ң д а й м ы з, Жылқыдай ыраң жеген тырыңдаймыз. Дүниенің опасызын ойланбастан, Өлгенше қу бақырды… …

    Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • 134ырғай — … 2. Ырғайдан жасалған, ырғайдан істелген. Ағып өтісіп, қайтадан қарсы келісіп қалғанда, ы р ғ а й сапты бұзау тістер екеуінің арқасына да сарт сұрт етті (Ғ.Мүсірепов, Оян. өлке, 93). Есімхан тигелі келе жатқан сойылды қолындағы ы р ғ а й таяқпен …

    Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • 135ыс — I … 2. Мұржадан түтіннің жөнді шықпауынан пайда болған улы газ. Ыс тиді. Пештен шыққан улы газбен уланды. ≈ Ұйықтап жатқан құдашаға ы с т и і п қайтыс болды. II зат. жерг. Тау биіктеріндегі ауадағы оттегінің сиректігінен болатын ауру. Сол ауыр… …

    Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • 136ішқұсалық — зат. Ішқұса болғандық, шерлілік. Таяуда ғана үлкен ұлы қайтыс болып, і ш қ ұ с а л ы қ п е н жатып қалып, тірлікке араласқанына да санаулы ақ күн болған (Ж.Әлмашұлы, Тар дүние, 476). Оны балалық пәк ары шыдатпаған і ш қ ұ с а л ы қ ешқайда… …

    Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі